Wees zuinig op de scheppende kracht van aandacht
Met mijn vrouw, oudste dochter en jongste zoon deed ik een klein experimentje. Ik liet ze vier foto’s zien, geselecteerd uit een lijst van de belangrijkste foto’s van de afgelopen honderd jaar. Ik vroeg alle drie: ‘Welke foto trekt jouw aandacht vooral?’
Mijn vrouw koos de foto ‘Migrant Mother’ van Dorothea Lange, waarop een vrouw te zien is met haar drie jonge kinderen tijdens de ‘Great Depression’ in de jaren 30 van de vorige eeuw. Wat haar vooral aansprak was de kracht van de vrouw. Haar blik vooruit. Haar kennelijke nadenken over oplossingen voor haar kinderen. De warmte en veiligheid die zij haar kinderen biedt, zelfs in de barre omstandigheden waar zij zich in bevindt.
Voor mijn oudste dochter sprong ‘L’Homme de la place de Tian-anmen’ uit 1989 eruit. De foto van de ‘Tank-man’, de dappere eenling, die een colonne tanks stopt inspireert haar om op te staan voor het goede en tegen onrecht.
Ook mijn jongste zoon, van tien, koos de foto van ‘Tank-man’. Ik vroeg hem waarom hij deze foto zo mooi vond. Hij vertelde: ‘De man loopt over een zebrapad, daarom stoppen de tanks. De man is vast heel erg belangrijk. Dus luisteren ze allemaal naar hem. Misschien zitten er ook wel geen mensen in de tanks, en staan ze gewoon stil.’
Het experimentje laat een aantal fundamentele lessen over aandacht zien. Het zijn lessen in aandacht die ons leiderschap elke dag onbewust beïnvloeden. Ik vat ze samen in de zes onderstaande principes:
Aandachtsprincipe #1: Het ene grijpt jouw aandacht meer dan het andere.
Henry Thoreau zei:
De vraag is niet waar je naar kijkt, maar wat je ziet.
Eén van de eerste dingen die mijn zoon van tien op de foto van ‘Tank-man’ zag was het zebrapad. Bij ons alle drie was dat zebrapad nog niet opgevallen. ‘En de man is vast heel erg belangrijk’, zei hij.
Wij ouderen kennen de context van de foto, en weten dat de man geen ‘belangrijke’ man was. Dat hij een student was, en dat niemand precies weet wie hij is. Door de context van het verhaal weten wij ook dat de tanks niet stopten voor het zebrapad, maar voor de man. Of stopten ze misschien voor de combinatie van het zebrapad en de man?
Datgene dat wij zien wordt bepaald door onze ervaringen uit het verleden, onze overtuigingen in het heden en onze hoop voor de toekomst. Uit een eindeloze hoeveelheid data selecteren wij daardoor onbewust een aantal zaken die wij meer aandacht geven dan andere zaken.
Aandachtsprincipe #2: Niet iedereen heeft aandacht voor hetzelfde als jij.
Als leider vind jij bepaalde dingen belangrijk. Het is echter niet vanzelfsprekend dat iedereen aandacht heeft voor de zaken die jij belangrijk vindt. Van vier geweldige goede foto’s worden er twee niet geselecteerd. En bij de ene foto die tweemaal wordt geselecteerd hebben de mensen aandacht voor heel andere zaken.
Dat betekent dat wij altijd in een goede verhouding tot onze eigen overtuiging dienen te staan. Onze overtuiging is valide, maar niet compleet. Datgene waar wij aandacht voor hebben verdient onze aandacht, maar het is nooit het enige.
Ik kan aandacht hebben voor het bereiken van onze doelen. Maar het is ook belangrijk om aandacht te hebben voor onze mensen. Ik kan vooral aandacht hebben voor cultuur. Maar het is even belangrijk om aandacht te hebben voor proces en structuur.
Alleen door gesprek met anderen kan ik mezelf – en ons samen – verbeteren. Door gesprek kan ik ontdekken waar anderen aandacht voor hebben, en welke waarde daarin schuilt om het geheel verder te brengen.
Aandachtsprincipe #3: Je vormt datgene dat je aandacht geeft door de aandacht die je het geeft.
Aandacht heeft vormende kracht. Stel dat er een berg is. Deze berg is voor de bergbeklimmer een uitdaging die bedwongen moet worden. Diezelfde berg is voor de kunstenaar een object van schoonheid dat vereeuwigd dient te worden. Voor de ondernemer is het wellicht een bron van ijzer, erts en mineralen. En voor de aanbidder is het een woonplaats van de goden, die met de grootst mogelijke eerbied betreden dient te worden.
We zouden kunnen zeggen dat de berg in alle vier de gevallen dezelfde berg is. En toch is het ook een compleet verschillende berg.
De verschillende wijzen waarop de personen bepalen ook wat ze vooral zien. De bergbeklimmer ziet waarschijnlijk vooral de moeilijkheidsgraden van de route die hij heeft af te leggen. De kunstenaar ziet het lichtspel tegen het vallen van de avond. De ondernemer ziet kleurverschillen die duiden op mineralen en de logistieke uitdagingen van het vervoeren van de gewonnen schatten. De aanbidder ziet voorbij het pad dat hij met blote voeten zal lopen vooral datgene dat niet in woorden is te vatten.
En stel dat de bergbeklimmer de berg beklimt, en verschillende routes daarop verkent, en de berg daardoor ‘leert kennen’. Dan kan deze berg een vertrouwde plek voor hem worden, een plek waar hij zich ‘thuis voelt’. Misschien gaat de bergbeklimmer zich door de tochten op de berg wel zo thuis voelen op deze berg dat hij aan de voet van de berg een hut bouwt, zodat hij altijd dichtbij de berg kan wonen.
Datgene dat ons aandacht grijpt bepaalt ook hoe wij aandacht schenken aan datgene waar wij naar kijken. En de aandacht die wij schenken heeft een scheppende werking, zowel op het object van onze aandacht, als op onszelf.
De aandacht die wij aan ons werk geven, heeft een vormende werking op ons werk. Is jouw werkomgeving een uitdaging die je hebt te bedwingen? Een doel dat je moet bereiken? Of is het een ervaring van schoonheid? Zijn je klanten als mijnen die je hebt te exploiteren? Of als bronnen die jou unieke ervaringen geven?
Aandachtsprincipe #4: Door aandacht te geven aan het ene geef je minder aandacht aan het andere.
Het is onvermijdelijk dat wij niet alles gelijke aandacht kunnen geven. Dat maakt het des te belangrijker dat wij onze aandacht bewust verdelen.
Van 2012 tot 2019 had ik vooral aandacht voor de internationale ontwikkeling van 4M. Met een hecht team reisde ik de wereld over, wierf fondsen, startte nieuwe teams, trainde leiders en pionierde de beweging. Het was een prachtige tijd. De wereld was onze speeltuin. De mooiste natuurgebieden waren onze habitat. De krachtigste leiders waren onze doelgroep.
Het resulteerde in een krachtige wereldwijde beweging die van Noorwegen tot Zuid Afrika en van Nieuw Zeeland tot Canada jaarlijks duizenden mensen in beweging zet.
Maar toch ging alle aandacht die ik had voor de groei van 4M ook ten koste van de aandacht aan mijn gezin. Regelmatig krijg ik aan tafel te horen dat ik bij de balletvoorstelling van onze oudste dochter in slaap viel en zo haar dans voor de helft miste.
Door aandacht te geven aan het ene geef je minder aandacht aan het andere.
Aandachtsprincipe #5: De aandacht die je geeft, vormt jou als mens.
De aandacht die wij geven heeft niet alleen vormende werking op het object van onze aandacht, maar ook op onszelf.
Doordat de bergbeklimmer de berg beschouwt als een uitdaging die bedwongen moet worden zal hij zichzelf bepaalde training opleggen. Hij zal zijn voeding aan de uitdaging aanpassen. Hij zal bepaalde uitrusting aanschaffen. Met andere woorden: de persoon met aandacht voor bergbeklimmen wordt langzaam maar zeker een ‘bergbeklimmer’.
Zo werkt het op alle terreinen van ons leven.
Wil jij als man een ‘vader’ worden? De mate waarin je vader van je kinderen zult zijn, hangt af van de mate van aandacht die jij aan je kinderen geeft.
Wil jij ‘expert’ worden in je vakgebied? Letterlijk betekent dat iemand die vanuit ervaring expertise heeft opgebouwd, dan vraagt dat aanhoudende aandacht voor jouw vakgebied.
Wil jij een inspirerend leider worden? Dan vraagt dat dat je aandacht geeft aan de ontwikkeling van jouw leiderschap en investeert in de ontwikkeling en werking van visie, het motiveren van mensen en effectiviteit in communicatie.
Aandachtsprincipe #6: Aandacht heeft scheppende kracht.
De Franse filosofe Simone Weil zei:
Hoewel men dat tegenwoordig niet schijnt te weten, is het vormen van het vermogen tot aandacht het ware en bijna uitsluitende doel van alle studie.
Aandacht is de superkracht van ons mensen. Alles wat wij aandacht geven groeit. Alles wat wij onze aandacht onthouden vervalt.
Sinds ik de scheppende kracht van aandacht ontdekte, ben ik erg zuinig geworden op de wijze waarop ik mijn aandacht verdeel. En wanneer ik ergens ben oefen ik mijzelf om daar ook volledig te zijn.
In mijn één-op-één begeleiding van leiders schuilt hierin denk ik één van de krachtigste succesfactoren: het onverdeeld aandacht hebben voor de situatie van de persoon. Coaching is als het kíjken naar de foto, in het besef dat de kans groot is dat ik wat anders zíe, dan de persoon zelf, alleen al vanwege het simpele feit dat wij twee verschillende mensen zijn. En om dan vanuit aandacht raad te geven die gestoeld is op mijn reservoir aan kennis en ervaring en daarover samen in gesprek te gaan – daarin schuilt scheppende kracht.
Steeds weer opnieuw zie ik dat de aandacht die ik de ander geef een scheppende kracht heeft. En evenzeer ervaar ik steeds opnieuw dat de aandacht die ik geef ook mij als mens en professional vormt. Aandacht geven is daarmee een morele handeling. Het vraagt morele verantwoordelijkheid van mij als leider om mijn aandacht met zorg te schenken aan datgene dat mijn aandacht vraagt.
Oefen je aandacht
Deze oefening kan jou helpen leiding te nemen over jouw verdeling van aandacht in 2026
Welke zaken moet jij in 2026 jouw aandacht geven?
Welke zaken wil jij in 2026 jouw aandacht geven?
Op welke thema’s ervaar je spanning tussen wat je moet en wat je wil?
Als jij een lijst zou maken van tien zaken die jij aandacht zou willen geven en daar honderd ‘aandachtspunten’ over zou verdelen, hoe zou jouw lijst er dan uit zien?